Pnevmoniya barədə nəyi bilmək vacibdir?

Bu yazıda pnevmoniyanın nədən yarandığını, COVİD-19 pnevmaniyasının adi pnevmoniyadan fərqi və təhlükəli mövsümdə özünü necə qorumaqdan danışacağıq. 

"Pnevmoniya” sözü əksər hallarda ağciyərlərin iltihabı ifadəsinə sinonim olaraq işlədilir. Amma bu, heç də belə deyil.  

İltihab  - orqanizmin özünü müdafiə reaksiyasıdır. Bu zaman orqanizm zədələnmiş ocaqları izolyasiya etməyə  və zədələnmiş hüceyrələrdən təmizlənməyə çalışır. İltihab infeksiya, allergiya, yanıq və kimyəi təsirdən yarana bilər. İltihabın ağırlığı yalnız kənar zərərdən deyil, həm də orqanizmin cavab reaksiyasının gücündən asılıdır. 

Ağciyərlərin qeyri-infeksion mənşəli iltihabı pnevmonit adlanır. Pnevmoniya isə ağciyərlərə bakteriyaların, virus və ya göbələklərin - infeksion qıcıqlandırıcıların düşməsi nəticəsində yayılır. Əksər hallarda iltihablar  streptokokk cinsindən olan bakteriyaların ( pnevmokokk ) payına düşür.  Yarı faiz insanların yuxarı nəfəs borularında bu bakteriyalar var, amma az miqdarda olduqda təhlükə yaratmırlar. İkinci qıcıqlandırıcı isə hemofil çöpüdür. 

İltihab immunitetin zəifləməsi nəticəsində - qripp, astma, ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəlikləri olduğu halda - yaranır. Pnevmoniya immuniteti zəif insanlara təhlükə yaradır: immunodefisiti və spidi olanlara, kimyaterapiya alanlara və immuniteti aşağı salan dərmanlar qəbul edən şəxslərə məsələn, orqan köçürülmə əməliyyatı keçirən şəxslərə. 

Koronavirus pnevmoniyası COVID-19-un ən çox görülən ağırlaşmasıdır. Orqanizmə daxil olan virus APF2 reseptorlarından bədən toxumalarına keçir. Qaz mübadiləsini yerinə yetirən toxumalarda, ağciyərlərdə və orqanizmi oksigenlə təmin edən xırda qan borularında bu viruslar çoxluq təşkil edir. Bununla belə əsas təhlükə bəzən virusdan yox, orqanizmin ona olan reaksiyasından yaranır. 

Virus aşkar edildikdə immun sistemi informasiya verən protein hissəcikləri buraxır və bu, zədələnmiş toxumalara virusdan təmizlənmə və ya özünü məhv etmək əmrini verir. Problem ondadır ki, güclü reaksiya zamanı proses nəzarətdən çıxa bilər. "Sitokin fırtınası" yaranır və sistem sağlam hüceyrələrə hücum etməyə başlayır. 

"Sitokin fırtınası" ona görə təhlükəlidir ki, o, ani yaranaraq yanğın kimi bir neçə saatın içərisində bütün bədənə yayıla bilər. Bəzi insanların belə bir reaksiyaya niyə digərlərindən daha çox həssas olduğu tam aydın deyil. Hipotezlərdən biri genetik faktorlarla bağlıdır. Məsələn, müəyyən genlərə malik hüceyrələr koronavirusa daha həssas ola bilər.  Şiddətli gedişatın sitokinlərin istehsalında iştirak edən genlərlə əlaqəsi ilə bağlı araşdırmalar da var. 

Bununla belə, genlər, ehtimal ki, immunitet sisteminin ümumi sağlamlığından daha az rol oynayır. Və buna bədəndə sistemli iltihabla əlaqəli xəstəliklər - hipertoniya, diabet, ürək-damar xəstəlikləri və piylənmə təsir göstərir. Bu xəstəlikləri olan şəxslər daha tez koronavirus pnevmoniyasına yoluxurlar. Buna görə də həkimlər ilk növbədə belə şəxslərə peyvənd olunmağı məsləhət görürlər. 

Pnevmoniya olduqda orqanizmdə nələr baş verir? 

İltihab alveolları işğal etdikdə, onlar o qədər maye ilə doldurula bilər ki, nəfəs almaq çətinləşə bilir. Nəfəs darlığı, öskürək, sinə ağrısı meydana gəlir, iltihab prosesi nəticəsində - qızdırma, titrəmə. Kiçik damarların tıxanması səbəbindən kifayət qədər oksigen qan dövranına daxil olmur, buna görə də insan özünü yorğun hiss edir.Simptomların şiddəti ağciyər toxumasının zədələnmə dərəcəsindən asılıdır. 50 faizdən çox zədələnmədə həkimlər süni havalandırma təyin edə bilər. Pnevmoniyanın ən ciddi fəsadlarından biri ağciyər fibrozu ola bilər. Ağır zədələnmə zamanı toxumaların bir hissəsi ölür və onların yerində birləşdirici toxuma böyüyür. Nəticədə ağciyərlərin tənəffüs səthi azalır, nəfəs darlığı yarana bilir, insan stresə daha pis dözür, daha tez yorulur.  Fibroz müalicə edilə bilməz, lakin onun inkişafı dayandırıla bilər. Bunun üçün iltihab prosesini azaldan və hüceyrə bölünməsi proseslərini dayandıran dərmanlar (sitostatiklər) istifadə olunur. 

Bu gün də istifadə olunan ən qədim diaqnostik cihaz stetoskopdur. Həkim xəstəni dinləyir və sinə içində xarakterik xırıltıları aşkar edir. Diaqnoz üçün o, digər əlamətləri nəzərə alır: ən azı üç gün yüksək temperatur, nəfəs darlığı, nəfəs darlığı, zəiflik. 

İndi evdə qanın oksigenlə qidalanma səviyyəsini qiymətləndirmək mümkündür. Bunun üçün nəbz oksimetri istifadə olunur. Bu, barmağınızın üzərinə taxılan, ekranı olan kiçik klipə bənzər cihazdır. Cihaz oksigenləşdirilmiş hemoqlobinin səviyyəsini aşkar edərək dəri vasitəsilə damarlara işıq saçan bir sensora malikdir. Oksigen molekulları olan və olmayan hemoglobin müxtəlif yollarla işıq dalğalarını udur - metod buna əsaslanır. 

Diaqnozu yalnız rentgen və kompüter tomoqrafiyası təsdiqləyə bilər. Çünki KT diaqnozu daha dəqiqdir, çünki o, bir şəkil deyil, bir neçə şəkil verir. Üstəlik, xəstəliyin ilkin mərhələlərində (xüsusilə asimptomatik başlayan sitokin reaksiyası halında) rentgen və KT müayinələrində heç bir dəyişiklik olmaya bilər. 

Xəstəliyin törədicinin dəqiq nə olduğunu başa düşmək üçün olan əhatəli diaqnostika isə ağciyərlərdən iltihab markerlərinə axmalarının qan analizindən ibarətdir. 

Müalicəsi necədir? 

Pnevmoniya müalicəsinin təyin olunmasında yaranma səbəbini təyin etmək çox əhəmiyyətlidir. Bakterioloji və göbələkli pnevmoniyada patogen mikrobların çoxalmasını və aktivliyinin yatırılmasını öldürmək üçün antibiotiklər yazılır. Patogenlərin hər bir qrupunun öz dərmanları var. Həkim onları test nəticələrinə, insanın ümumi vəziyyətinə, yaşına və müşayiət olunan xəstəliklərə əsasən təyin edir. Həkimlə məsləhətləşmədən antibiotik qəbul edə bilməzsiniz (məsələn, sağalmış dostunuzun məsləhəti ilə). Birincisi, onların fərqli fəaliyyət prinsipi var: bəziləri bakteriyaların hüceyrə divarını məhv edir, bəziləri isə onların çoxalmasını boğur. Məsələn, penisilin pnevmokoklarda yaxşı təsir göstərir, lakin Legionella üzərində deyil. 

İkincisi, antibiotiklərdən mütəmadi istifadə bakteriyalarda dərmana qarşı dayanıqlıq yaratmasına səbəb ola bilər. Bu isə hər kəs üçün təhlükə yarada bilər. Xüsusilə, immuniteti zəif olan, dərmansız müqavimət göstərə bilməyən yaşlı insanlarda. Məsələn, pnevmokokklar və hemofil çöpləri üçün artıq həkimlər tetrasiklin təyin etmirlər. Çünki yeni nəsil viruslarda bu dərmana qarşı qoruma var. 

Viruslar üçün antibiotiklər mənasızdır. Ən yaxşı mübarizə üsulu orqanizmin immuniteti sayılır. Ribavirin, tamiflyu və interferon kimi preparatların pnevmoniyaya təsdiqlənmiş effektivliyi yoxdur. 

Koronavirus infeksiyasının fonunda inkişaf edən atipik pnevmoniya halında da antiinflamatuar maddələr və qlükokortikosteroidlər kimi immunitet sisteminin fəaliyyətini yatıran dərmanlar istifadə olunur.  

Hər bir kəs pnevmoniya ola bilər. Lakin bəziləri digərlərindən daha çox yoluxma riskinə aiddirlər. Bu, xüsusilə beş yaşına çatmayan uşaqlara və 65 yaşından yuxarı yaşlılara aiddir. Bu, immun sisteminin vəziyyəti və xroniki xəstəliklərlə əlaqədardır. Xroniki ağciyər xəstəliyi olanlar xüsusilə diqqətli olmalıdırlar. 

Bundan əlavə, havanın çirkli olduğu ərazilərdə yaşayan uşaqlarda pnevmoniya iki dəfə çox rast gəlinir. Kimyəvi tullantılar nəfəs borularında xroniki iltihab yaradır və immuniteti aşağı salır. 

Xəstəxanalarda və reanimasiyada olan, əməliyyatdan sonra sağalmaqda olan və ya intensiv tənəffüs terapiyasına ehtiyacı olan xəstələr xüsusi risk altındadırlar. Xəstəxanada əldə edilən pnevmoniya tez-tez ventilyatorda olan və ya ağciyər və nəfəs borusunda əməliyyat keçirən insanlara təsir göstərir.  Eyni zamanda, ən təhlükəli bakteriyalar xəstəxanalarda yaşayır - artıq bir və ya bir neçə antibiotikə qarşı müqavimət əldə edənlər. 

 

Pnevmoniya ən çox qışda baş verir - kəskin respirator infeksiyalar və ya qripdən sonra bir komplikasiya kimi.  

Buna görə də qarşısının alınmasının ilk və əsas yolu immunitetinizi gücləndirmək və saxlamaqdır: balanslaşdırılmış qida qəbul edin, kifayət qədər yuxu alın, rejiminizdə orta fiziki fəaliyyət daxil edin. Bundan əlavə, peyvənd olunmaq əlavə qoruma verə bilər. Bu da hamıya olmaz. 

Rusiyada peyvəndləmə Milli Profilaktik Peyvəndlər Təqviminə - əhali üçün dövlət immunizasiya proqramına daxil edilmişdir. 

Epidemioloji göstəricilərə görə, risk qrupuna daxil olan şəxslərə - çağırışçılara, 60 yaşdan yuxarı şəxslərə, həmçinin xroniki ağciyər xəstəliklərindən əziyyət çəkənlərə və digər şəxslərə də tövsiyə olunur.

2020-ci ildə Azərbaycanda 758 min 500 nəfər dünyasını dəyişib. Onlardan 58 min 900 nəfərin ölüm səbəbi bəzi infeksion və parazitar xəstəliklər olub.  

Bu barədə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsindən bildirilib. 

Ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə ölüm halları 193 min 900 nəfər artıb. 2019-cu ildə qeydə alınan 543 min 400 ölüm faktının 6700-ü infeksion və parazitar xəstəliklərdən olub. 

2021-ci ildə baş verən ölüm faktları barədə komitə məlumat yaymayıb. Nazirlər Kabineti Operativ Qərargahın yaydığı məlumata görə, bu günə qədər Azərbaycanda 554096 nəfər koronavirusa yoluxub, onlardan 7372 nəfər dünyasını dəyişib. 

İnfeksion xəstəliklərdən ölənlərin sayındakı kəskin fərq COVID-19 infeksiyasının yayılması ilə əlaqələndirilir. 

Son statistikaya görə yeni növ koronavirus infeksiyası (COVID-19) artıq dünyada 4,52 milyondan çox insanın bu virusa yoluxmasına yol açıb. Ümumilikdə bu ölümcül virusdan ölənlərin sayı isə 303 082 nəfərdir. İndiyədək 1 702 152 nəfər sağalıb və hazırda 2 516 792 aktiv yoluxmuş xəstə var ki, onlardan 45 566 nəfərin vəziyyəti ağırdır. 

www.anews.az