Arxivlərdə ermənilərin cinayətləri haqda çoxlu açılmamış faktlar var - Müsahibə

Ötən həftə Bakıda, tarixçi Solmaz Rüstəmova-Tohidinin 1918-ci ildə azərbaycanlıların soyqırımına həsr edilmiş tədqiqat materiallarının yerləşdirildiyi yeni tarixi internet-resursun ictimai təqdim edilməsi keçirilirdi. Saytda ADR-də 15 iyul 1918-ci il fərmanı ilə Fövqəladə İstintaq Komissiyası tərəfindən aparılmış araşdırma materialları yığılmışdır, bu, daşnaklar və kommunistlər tərəfindən Bakıda və Azərbaycanın rayonlarında müsəlman əhalisinin qətlinin araşdırılması məqsədilə edilmişdir. Amma erməni mətbuatında bu saytın təqdimatından bir gün əvvəl saytdan götürülmüş şəkillər yalançı imzalarla yerləşdirilmişdir.ANN.Az Azərbaycan tarixçisi, fəlsəfə doktoru Məmməd Cəfərlinin müsahibəsini diqqətinizə təqdim edir:- 1918-ci ildə daşnaklar və bolşeviklər tərəfindən törədilmiş Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında saytın materialları, Azərbaycan resursu 1918pogroms.com-un ictimai nümayişinə qədər Yerevan saytında saxtalaşdırılmışdır. Bununla əlaqədar olaraq erməni tarixi saxtalaşdırmaları haqqında sual vermək istəyirsən. Adi oxucu resurslarda yerləşdirilmiş şəkillərə baxaraq, yalanla həqiqəti necə ayırd edə bilər?- Həqiqətən də bizim rəqibimiz operativdir. Ermənilər Solmaz xanımının kitabının nəşri haqqında qəzet xəbərini gördülər, Bakıda, Qubada, Şamaxıda öldürülmüş müsəlmanların şəkillərini bu məqalədən götürdülər və onları öz resursuna qoydular və bildirdilər ki, bu şəkillərdə erməni cəsədləri təsvir edilib.Bu yalanı kriminalistika metodlarının köməyi ilə sübut etmək mümkündür. Bu metodlar tarixçilər tərəfindən deyil, hüquq-mühafizə orqanlarının işçiləri tərəfindən istifadə olunur. Belə şəkillərdə insanların milliyyətini geyiminə görə müəyyən etmək olar, çünki xüsusilə keçən əsrin erkən illərində azərbaycanlılar və ermənilər fərqli geyinirdilər. Məsələn, papaqlar tamamilə müxtəlif idi.Erməni saytında lüzumsuz yerə yerləşdirilmiş şəkillər Əlimərdan bəy Topçubaşovun Parisdə saxladığı şəxsi arxivindən götürülmüşdür. Konkret şəkillərin birinci nəşrinin yerini və vaxtını izləyib xronoloji tədqiqat keçirmək mümkündür. Və bunlar indiki halda professor Solmaz Rüstəmovanın qələmindən çıxıb.Ermənilər çox aktivdirlər. Onların bizimlə müqayisədə say etibarilə azlığına baxmayaraq, həm operativlikdə, həm də düşmənə qarşı olan materialların kəmiyyəti baxımından bizi qabaqlayırlar. İnternet-məkanda tədqiqat aparılmışdır və internetdə Qarabağ münaqişəsi haqqında yerləşdirilmiş informasiyalarda onillik fərq müqayisə olunmuşdur. Məlum oldu ki, 2002-ci ildə internetdə materialların yerləşdirilmə nisbəti 80-nin 20-yə ermənilərin xeyrinə olmuşdur. 2012-ci ildə isə bu nisbət dəyişərək, 60-ın 40-a oldu, amma yenə də ermənilərin xeyrinə. Yəni belə templərlə biz yalnız 10 il sonra ermənilərlə bu sahədə bərabər olacağıq. Ərəb və fars internet məkanında bizim mövqelərimiz daha pisdir.Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü haqqında bütün həqiqəti dünya mətbuatına çatdırmaqla yalnız dövlət və onun strukturları, peşəkar tarixçilər deyil, həm də sosial mühitin başqa nümayəndələri də məşğul olmalıdırlar. Əgər ermənilər tərəfdən məlumatı kimin yerləşdirməsinə baxsaq, onda bunlar əsasən: tələbələr, aspirantlar, jurnalistlər, başqa peşələrin yiyəsi olan vətəndaşları, yəni adi insanlardır. Ermənilərin tarixi saxtalaşdırmasına qarşı Azərbaycan gənclər və tələbələri bir yumruq olmalıdır.- Biz sizinlə birlikdə, Solma Rüstəmova-Tohidinin əməyinin bəhrəsi olan yeni tarixi 1918pogroms.com saytının nümayişində iştirak etdik. O, öz təşəbbüsü və sizin iştirakınız ilə, 1918-ci ildə ermənilərin və bolşeviklərin törətdikləri soyqırım barədə tarixi sənədləri dərc etdi. Siz uzun illər hüquq-mühafizə orqanlarının arxivində işləmisiniz. Bizim arxivlərimizdə çoxmu açılmamış hadisələr qalıb?-  Mən əsasən Siyasi Dövlət İdarəetməsinin və Daxili İşlərin Xalq Komissariatının arxivləri ilə işləyirdim. 1920-40-cı illərdə Azərbaycanlılara qarşı Stalin repressiyası ilə 20 ilə qədər vaxt məşğul olmuşam. NKVD-nin sənədlərini öyrənmək çox müşküldür, çünki bu materialların tərtibçiləri hesab etmirdilər ki, nə vaxtsa bu faktlar ictimaiyyətə çatdırılacaqdır. Bir insanın taleyinin tədqiqatı üçün müxtəlif arxiv materiallarını, yüzlərlə istintaq işini qaldırmaq lazım olur. Mən Azərbaycan almanlarının tarixinin öyrənilməsiylə məşğul olurdum, bu mövzuda bir neçə kitab dərc etdim. Yüzlərlə, bəlkə də minlərlə istintaq işinə baxmalı oldum. Həm də şvablar üzrə - azərbaycan almanları haqqında ayrıca arxiv fondu mövcud deyil və bu da arxiv işini xeyli çətinləşdirir. Azərbaycan almanlarının repressiya olunmasına həsr olunmuş bu tədqiqatların materialları əsasında, mən tərəfdən 1998-ci ildə İstanbulda "Siyasi terror və Azərbaycan almanlarının taleləri" kitabı dərc edilmişdi. 2003-cü ildə Bakıda ikinci nəşr idi, 2012-ci ildə isə Ştutqartda (Almaniya) Azərbaycan almanlarının tarixi haqqında tamamilə hazır vəziyyətə gətirilmiş kitab dərc edilmişdir. Almaniyada, Rusiyada, Türkiyədə, Gürcüstanda və başqa ölkələrdə bolşevik repressiyaları haqqında xeyli elmi məruzələr edilmişdir. Hörmətli Solmaz xanım araşdırır, partiya və başqa dövlət arxivlərində işləməyə davam edir, burada İkinci dünya müharibəsi dövrünə qədər sənədlər açılmış və məxfilikdən çıxardılmışdır. Bu sənədlər tematik fondlar üzrə yerləşdirilmişdir. Düşünürəm ki, bizim arxivlərimizdə hələ açılmamış, amma məxfilikdən çıxardılmış informasiya kifayət qədərdir. Onu araşdırmaq, təhlil etmək və ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq lazımdır.-  Doğrudanmı Azərbaycan arxivlərinə heç kəs baş çəkmir və bu qiymətli materiallar heç kəsə maraqlı deyil?- Düşünürəm ki, bizdə özünü arxiv tarixi materiallarının öyrənilməsinə həsr etmiş alimlər kifayət qədərdir. Mən istərdim ki, mümkün qədər çox tədqiqatçılar olsun.Amma 30-40-cı illərə aid olan bütün informasiyaları bu gün açmaq düzgün deyil. Təxminən 15-17 il əvvəl bizim hörmətli insanlarımızdan biri Stalin müstəntiqləri tərəfindən onun atasına qarşı təhrik edilmiş istintaq işini gözdən keçirmək imkanı qazandı. Biz onu qabaqcadan xəbərdarlıq etdik ki, ictimaiyyətə çatdırılması lazım olmayan faktlar ola bilər. İstintaqın materiallarından o, öyrəndi ki, onun atasını satan həmkəndlisi və eyni zamanda uzaq qohumu olub. O, xəbərçinin oğlunu tapdı, tasına qarşı törədilmiş cinayətdə onu ittiham etdi və bu informasiyanı cəmiyyətə çatdırdı.Onda, hakimiyyət nümayəndələrini ittiham etdilər ki, insanlara öz ailəsi haqqında həqiqəti bilməyə icazə verdiklərindən, insanlar arasında toqquşma olur. Demək istəyirəm ki, oğul və nəvə atanın və babanın əməllərinə görə məsuliyyət daşıya bilməzlər, ona görə də arxiv sənədləriylə işləyərkən çox ehtiyatlı olmaq, etik fikirləri nəzərə almaq lazımdır, əcdadlarımızın zərərli hərəkətlərinə görə, müasirlərimizə zərbə vurmaq olmaz.- Baltikyanıda və Polşada Stalin repressiyaları haqqında arxiv sənədləri açıldı və bu da çoxsaylı şəxsi faciələrə gətirib çıxardı.-  Mən Baltikyanı ölkələrdən birinin tarixçisiylə söhbət edirdim, öz dövründə o, bütün arxiv materiallarının açılmasının qızğın tərəfdarı idi. Amma sonra o etiraf etdi ki, hətta əhalinin yüksək siyasi mədəniyyətinin hakim olduğu onların ölkələrində, arxivlərin açılması ictimaiyyət üçün ağır şəxsi faciələrə gətirib çıxardı.Bununla belə tarixi olduğu kimi göstərmək lazımdır, həmdə ki, keçən əsrin hadisələri bizim üçün bugünkü və gələcək hadisələrin qiymətləndirilməsi nöqteyi-nəzərindən ibrətlidir. Amma tarixi həqiqətin yayılması vaxtı fövqəladə məsuliyyətli olmaq lazımdır.Fotoda - Məmməd Cəfərli və Solmaz Rüstəmova- Tohididir və 1918-ci ildə Azərbaycanda müsəlmanların qətliamını göstərən fotosənədlərdir.Kamal ƏliANN.Az