İş vaxtından artıq əməyə görə maaş necə hesablanır?

Azərbaycanda, xüsusilədə Bakıda işçilər gündə 12 saat ağır iş rejimində işləyirlər və bu vaxt ərzində onlara 1 dəqiqə də olsa oturmaq icazəsi yoxdur. İşçilərin nahar fasiləsi 20 dəqiqəyədək olur, həftədə isə yalnız 1 gün istirahət günü verilir.

Mövzu ilə bağlı sosial şəbəkələrdə araşdırma apardıq.

Namiq Məmmədov adlı sosial şəbəkə istifadəçisi yazır:

"Marketdə gecə növbəsi işləyirəm. İs saatım 12 saatdır amma bəzən işçi çatışmayanda daha artıq işləməli oluram. Çox yoruluram. Aylıq maaşım isə 500 manatdir. Xərclərim borclarımı ödəmir".

Elçin Haqverdiyev adlı istifadəçi yazır:

"3 ildi firmada işləyirəm. Cəmi 600 manat maaş alıram. Səhər saat 8-dən, axşam saat 8-ə qədər işleyirem. 3 ildə maaşımı 100 manat artırıblar. Maaşın az olmasına görə etiraz edəndə deyirlər ki, hara istəyirsən get".

"Həftədə bir gün istirahət götürə bilərəm. Ayda iki-üç dəfə gecə növbəsinə qalıram, vəssalam. Normal iş saatım 8 saatdır, amma işçi az olduğuna görə, 9 saatdan artıq işləməyə məcbur oluram. Yay aylarıdır, bu vaxtı təndirdə işləmək çox çətindir. Yorulur adam, evə gedib ailənlə vaxt keçirə bilmirsən", - Gözəlova söyləyir.

Hüquqşünas Fariz Namazlının sözlərinə görə, gündəlik normal iş vaxtının müddəti 8 saatdan artıq olmamalıdır.

"6 günlük iş həftəsində həftəlik norma 40 saat olduqda iş vaxtının müddəti 7 saatdan artıq ola bilməz. Gündəlik normal iş vaxtının müddəti 8 saatdan artıq ola bilməz. Əgər işçi gündəlik 8 saatdan artıq işləyirsə, əlavə haqq ödənilməlidir. Əgər işçiyə lazımi şərait yaradılmırsa və əlavə iş saatlarına görə əlavə haqq ödənilmirsə, məhkəməyə və ya Dövlət Əmək müfəttişliyinə şikayət edə bilər", - hüquqşünas bildirib.

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, gündəlik iş rejimi 8 saatdan (həftədə 40 saatdan çox olmamaq şərtilə) çox ola bilməz. İşçinin iş və istirahət vaxtının dəqiq müəyyən edilməsi birinci növbədə işçinin sağlamlığının mühafizəsin yönəlmiş addımdır. Eyni zamanda, işçinin iş və istirahət vaxtı, əməyə görə haqqın miqdarının müəyyən edilməsi və onun ödənilməsi, əmək normaları və əməyin qiymətləndirilməsi normalarının müəyyən edilməsi üçün əhəmiyyət kəsb edir. İşçinin tam iş vaxtı və onun hansı qaydada müəyyən edilməsi Əmək Məcəlləsinin 89-cu maddəsində təsbit edilib:

1. Tam iş vaxtı — müddəti bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş həftəlik və gündəlik iş saatları ərzində işçilərin əmək funksiyasını yerinə yetirməsi üçün müəyyən edilmiş zamandır.

2. Gündəlik normal iş vaxtının müddəti səkkiz saatdan artıq ola bilməz.

3. Gündəlik normal iş vaxtına uyğun olan həftəlik normal iş vaxtının müddəti 40 saatdan artıq müəyyən edilə bilməz.

Gündəlik normal iş vaxtı müddətinin 8 saatdan, gündəlik normal iş vaxtına uyğun olaraq həftəlik normal iş vaxtı müddətinin 40 saatdan artıq müəyyən edilməsinin qanunvericilik tərəfindən qadağan edilməsi bilavasitə işçinin sağlamlığının mühafizəsinə yönəlib. Əmək qanunvericiliyinə əsasən bir qayda olaraq, iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsi müəyyən edilir. Lakin, istehsalın, işin, xidmətin və əmək şəraitinin xarakterindən asılı olaraq işəgötürən və ya Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti həftəlik tam iş vaxtının müddəti çərçivəsində altıgünlük iş həftəsi müəyyən edə bilər. Altıgünlük iş həftəsində həftəlik norma 40 saat olduqda gündəlik iş vaxtının müddəti 7 saatdan, həftəlik norma 36 saat olduqda gündəlik iş vaxtının müddəti 6 saatdan və həftəlik norma 24 saat olduqda gündəlik iş vaxtının müddəti 4 saatdan çox ola bilməz.

Kimlər üçün qısaldılılmış iş vaxtı tətbiq edilir?

İşçilərin ayrı-ayrı kateqoriyalarına, onların yaşı, səhhəti, əmək şəraiti, əmək funksiyasının xüsusiyyətləri və digər hallar nəzərə alınaraq Əmək Məcəlləsi və müvafiq normativ hüquqi aktlarla, habelə əmək müqaviləsinin, kollektiv müqavilənin şərtləri ilə qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilə bilər. Bununla əlaqədar Əmək Məcəlləsinin 91-ci maddəsinin 2-ci hissəsində bildirilir ki, qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində 16 yaşadək işçilər üçün 24 saatdan, 16 yaşdan 18 yaşadək işçilər və I və II qrup əlil olan işçilər üçün, həmçinin hamilə və yaş yarımadək uşağı olan qadınlar üçün 36 saatdan artıq olmamalıdır. Bu kateqoriyalı işçilər üçün iş vaxtının qısaldılmasında tətbiq edilən güzəştlər, ən minimum güzəştlər hesab edilir. Digər müvafiq normativ hüquqi aktlarla, habelə kollektiv müqavilələrlə və ya əmək müqavilələri ilə iş vaxtı işçinin xeyrinə daha da yüngülləşdirilərək, qısaldılmış iş vaxtı tətbiq edilə bilər.

Əmək məcəlləsinin 92-ci maddəsinə əsasən əmək şəraiti zərərli olan işlərdə çalışan işçilər üçün də iş vaxtının qısaldılmış müddəti nəzərdə tutulur. Əmək şəraiti fiziki, kimyəvi, bioloji və habelə insanın sağlamlığı üçün zərərli olan digər ağır istehsalat amilləri mövcud olan əmək şəraitli istehsalatlarda, peşə və vəzifələrdə çalışan işçilərə həftədə 36 saatdan çox olmayan qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilməlidir. Həmin istehsalatların, peşə və vəzifələrin siyahısı Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilir.

İş vaxtından artıq iş

İş vaxtından artıq iş — işəgötürənin əmri (sərəncamı, qərarı) və işçinin razılığı ilə əmək funksiyasını müəyyən olunmuş iş günü vaxtından artıq müddət ərzində yerinə yetirməsi deməkdir. Təbii fəlakətin, istehsalat qəzasının və digər fövqəladə hadisələrin qarşısının alınması, onların nəticələrinin aradan qaldırılması, hərbi vəziyyət rejiminin təmin edilməsi, habelə tezkorlanan malların itkisinin qarşısını almaq məqsədi ilə məcəllə ilə müəyyən edilmiş qaydalara əməl olunmaqla işçinin iş vaxtından artıq işlərə cəlb edilməsinə yol verilir.

İş vaxtından artıq işlərə yalnız aşağıdakı müstəsna hallarda yol verilir:

– su, qaz və elektrik təchizatı, isitmə, kanalizasiya, rabitə və digər kommunal müəssisələrində işlərin, xidmətlərin pozulmasına səbəb olan gözlənilməz hadisələrin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün zəruri işlərin görülməsini təmin etmək üçün;

– işçilərin əksəriyyətinin işinin dayandırılmasına səbəb olan sıradan çıxmış mexanizmlərin, qurğuların təmiri, bərpası ilə əlaqədar işlərin görülməsi zərurəti olduqda;
– İşəgötürən işdə olmayan işçinin başqa işçi ilə əvəz olunmasını, habelə bu maddədə nəzərdə tutulan müstəsna hallarda iş vaxtından artıq işlərə işçilərin cəlb edilməsini doğuran səbəblərin vaxtında aradan qaldırılması üçün bütün zəruri tədbirləri görməyə borcludur.
Əmək müqaviləsində, kollektiv müqavilədə iş vaxtından artıq vaxt ərzində görülən işə görə işçilərə daha yüksək məbləğdə əlavə haqqın ödənilməsi nəzərdə tutula bilər. İş vaxtından artıq işlərin əlavə istirahət günü ilə əvəz edilməsinə yol verilmir.

www.anews.az